روانشناسی مشاوره

بررسی رابطه ی هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی  دانش آموزان

دکتر رمضان حسن زاده

دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی ساری

 rhassanzadeh@yahoo.com

مهدی یحیی زاده درزی

دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی  دانشگاه آزاد اسلامی ساری

javad_2021@yahoo.com

چکیده

دراین پژوهش رابطه ی بین هوش هیجانی با پیشرفت تحصیلی در دانش آموزان دختر بررسی شده است . 70 دانش آموز در این پژوهش شرکت دارندکه از طریق روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شدند. ابزار پژوهش پرسشنامه هوش هیجانی بار- ان بوده و از آزمودنی ها خواسته شده است  به پرسش نامه پاسخ دهند . پیشرفت تحصیلی دانش آموزان نیز براساس معدل نوبت اول سال تحصیلی 89/88 برآورد شده است . البته در این پژوهش هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان متاهل و مجرد نیز مورد بررسی قرار داده است . برای تحلیل داده ها ی پژوهش از ضریب همبستگی پیرسون و آزمون t  مستقل استفاده شده است . یافته ها ی پژوهش نشان داد که بین نمره کلی هوش هیجانی و مولفه  مسئولیت پذیری و  با پیشرفت تحصیلی رابطه معنی داری در سطح اطمینان 95 درصد وجود دارد . همچنین نتایج پژوهش نشان می دهد که بین هوش هیجانی و مولفه خودآگاهی هیجانی دختران دانش آموز متاهل و مجرد تفاوت معنی داری وجود ندارد .

واژه های کلیدی  : هوش هیجانی ؛ پیشرفت تحصیلی ؛ دانش آموزان .

مقدمه

هوش[1] به عنوان یکی از وجوه قابل توجه در سازش یافتگی افراد با محیط و از عوامل مهم تفاوت های فردی به شمار می رود . برخی از صاحب نظران هوش را به عنوان ماهیتی واحد و برخی آن را واجد مولفه ها و مقوله های بی شماری می دانند . هوش یکی از کلماتی است که تاوقتی از کسی نخواسته باشند آن را تعریف کند ، فکر می کند آن را می داند هوش را از یک نظر می توان به صورت استعداد عمومی برای یادگیری یا توانایی فراگیری و به کارگیری دانش یا مهارت ها تعریف کرد . با این حال حتی روانشناسان نیز در این موضوع باهم اشتراک نظر ندارند (اسلاوین  ،2006) . اززمانی که مفهوم هوش از مطالعات آزمایشگاهی و آزمون های معماشکل و کاغذ مدادی به سطح جامعه و روابط بین فردی انتقال یافت ، مفاهیمی چون  هوش اجتماعی¹ ،  هوش بین فردی²  ، هوش کلامی³،هوش فضایی⁴  و  هوش هیجانی⁵ اذهان پژوهشگران را به خود مشغول کرده است . هوش اجتماعی بیانگر قابلیت فهمیدن و کار بستن اطلاعات اجتماعی است . هوش کلامی قابلیت فهمیدن و به کاربردن واژه ها را می رساند . هوش فضایی به توانایی فهمیدن و بهره گرفتن از اشیا در فضا دلالت می کند ( فورگاس  وهمکاران ،1947 ). لازم است نگاهی کوتاه به  هیجان داشته باشیم  . هیجان ها پدیده های احساسی 0 انگیختگی –هدفمند – بیانگر کم دوام هستند که به ما کمک می کنند با فرصت ها و چالش هایی که هنگام رویداد های مهم زندگی روبرو می شویم ، سازگار شویم . زیرا هیجان ها در پاسخدهی به رویدادهای مهم زندگی ایجاد می شوند . هیجان همان چیزی است که عناصر احساس ، انگیختگی ، هدفمندی ، و بیانگری را در واکنشی منسجم به رویداد فراخوان ، تنظیم می کند برای مثال در مورد ترس ، شیب تند اسکی می تواند فراخوان ترس هیجانات مربوط به ترس باشد (مارشال ریو ، 2005). تمام هیجان ها در اصل تکانه هایی برای عمل کردن هستند . در مجموعه هیجان ها ما ، هر احساس نقش یگانه ای ایفا می کند ، که واسطه نشانه های زیست شناختی مجزا مشخص می گردد. در هنگام خشم ، خون به سمت دست ها جریان می یابد ضربان قلب شدت می یابد و افزایش ترشح هورمون هایی چون آدرنالین ، موجی از انرژی تولید می کند که توان لازم برای دست زدن به اعمال شدید را فراهم می آورد . در هنگام ترس ، عشق و ... نیز شاهد تغیراتی زیستی و روانی در افراد هستیم . نقش هیجان ها را حتی در عقلانی ترین تصمیم گیری های خود نیز مشاهده می کنیم . تحقیقات داماسیو (1994) نشان می دهد وجود هیجان ها برای عاقلانه فکر کردن مهم است . در رابطه میان احساسات و فکر ، جنبه هیجانی ، تصمیم های لحظه به لحظه ما را هدایت می کند و به ئصورت تنگاتنگ با ذهن خرد گرا به کار مشغول می شود و فکر را توانا یا ناتوان می سازد به یک معنا می توان گفت که ما دو مغز و دو نوع هوش متفاوت داریم : هوش هیجانی .و هوش هیجانی . آنچه را که در زندگی انجام می دهیم هر دوی آنها تعیین می کنند . فقط هوشبهرIQ) مطرح نیست ، بلکه هوش هیجانی نیز حایز اهمیت است . در واقع هوش نمی تواند بدون هوش هیجانی به بهترین وضع کار کند (گلمن ، 1995 ) .  گاهی اوقات دیده می شود افرادی با هوش بالا کار های غیر عقلانی انجام می دهند و موجب نارضایتی دیگران می شوند . واین جای سوال است ؟ در پاسخ باید گفت هوش تحصیلی ارتباط چندانی با زندگی عاطفی ندارد . با هوش ترین انسان ها ممکن است در مقابل خیل هوس های لجام گسیخته و تکانش های سرکش از پا در آیند ؛ افراد با هوشبهر بالا ممکن است به طرز حیرت آوری زندگی خصوصی خود را به بیراهه هدایت کنند(گلمن ،1995)  .  هوش براساس تعریف سنتی خود مدت ها  به عنوان اصلی ترین عامل موفقیت و پیشرفت تحصیلی در نظر گرفته می شد .بیش از یکصد سال ، بهره هوشی معیاری برای سنجش هوش فردی محسوب می شد . آزمون بهره هوشی تنها شاخصی بود که نشان دهنده توانایی یادگیری شخص محسوب می شد .  روانشناسی معتقد است نمر ه های درسی ، هوشبهر  یا نتایج آزمون استعداد تحصیلی (SAT) علی رغم ارزش و ابهت شان در میان عموم ، نمی توانند قاطعانه پیش بینی کنند که چه کسی در زندگی موفق خواهد شد . بر این قاعده که هوشبهر پیش بینی کننده موفقیت است ، استثناهای زیادی وجود دارد . در بهترین حالت هوشبهر حداکثر بیست درصد در پیش بینی موفقیت در زندگی سهم دارد ، در حالی که هشتاد درصد باقی مانده به نیروهای دیگر مربوط می شود (گلمن ،1995).  امروزه با تغییر در دیدگاه های نظری در خصوص عوامل تشکیل دهنده هوش ، نمی توان آن را پیش بینی کننده موفقی برای پیشرفت تحصیلی محسوب نمود  (گلمن⁴ ،1995).طرفداران هوش هیجانی بر این باورند که برای پیش بینی عملکرد فردی ، هوش هیجانی نسبت به هوش عمومی توان بیشتری دارد (گلمن ،1995). گاردنر⁵ معتقد است یک نوع واحد و یکپارچه هوش نیست که موفقیت در زندگی را تضمین می کند ، بلکه طیف وسیعی از هوش وجود دارد که سبب موفقیت فرد در حیطه های مختلف زندگی می شود .بنابراین دانستن این که شخصی فارغ التحصیل ممتازی است ، تنها به این معنی است که او در جنبه هایی که با نمره سنجیده می شود بسیار موفق بوده است ، اما درباره این که او به فراز و نشیب های زندگی چه واکنشی نشان می دهد ، چیزی به ما نمی گوید ( ثمری ، 1386) .  در نظام آموزشی ما نیز این مشکل وجود دارد که صرفا بر توانایی تحصیلی تاکید می شود و هوش هیجانی یعنی مجموعه ای از صفاتی که بی اندازه در سرنوشت افراد اهمیت دارند ، نادیده انگاشته می شود چرا که توانمندی ها و شایستگی ها ی اجتماعی و هیجانی از عوامل تعیین کننده و تاثیر گذار بر موفقیت تحصیلی محسوب می شوند .

خاستگاه نظری اکثر پژوهش ها در زمینه مفهوم هوش هیجانی برگرفته از کارهای سالووی¹و مایر² است . به نظر آن ها هوش هیجانی ، به عنوان یک توانایی ناظر بر ظرفیت ادراک³ ، ابراز⁴ ، شناخت ⁵، کاربرد و مدیریت⁶ هیجان ها در خود و دیگران است . شواهد بسیاری ثابت می کند ، افرادی که مهارت هیجانی دارند – یعنی کسانی که احساسات شان را به خوبی می شناسند و هدایت می کنند و احساسات دیگران را نیز درک و به طرز اثربخشی با آن برخورد می کنند – در هر حیطه ای از زندگی ممتازند ، خواه در روابط عاطفی باشد یا در فهم قواعد ناگفته ای که درخط مشی سازمان به پیشرفت می انجامد . این افراد در زندگی خویش خرسند و کارآمدند و عادات فکری در اختیار دارند که موجب می گردند آنها افرادی مولد و کارآمد باشند .

طبق نظر برخی پژوهشگران عوامل تعیین کننده در پیشرفت تحصیلی عبارتند از : هوش ، محیط خانواده ، سطح سواد والدین ، ارتباط بین همسالان ، انگیزش ، مفهوم خود و سازش روانی . پژوهش گران بر ضرورت توجه به بررسی پیش بینی کننده های گسترده تر موفقیت تحصیلی تاکید کرده اند بر پایه ی همین نیاز ، عوامل اجتماعی – اقتصادی ⁷، روابط همسالان ، و ویژه گی های آموزشگا ه ها بررسی و هر یک به گونه ئی با موفقیت تحصیلی مرتبط دانسته اند . در طی تحقیقی در زمینه ی هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی به این نتیجه دست یافته است که هوش عمومی فقط 50 درصد پیشرفت تحصیلی را تبیین می کند . مطالعات انجام شده مبین نقش و اهمیت هوش هیجانی در شئون مختلف زندگی افراد اعم از تحصیل ، شغل ، محیط اجتماعی و سلامت روانی فرد می باشد .

برخی از پژوهش های نوین ، به صورت تجربی نشان داده است که هوش هیجانی با موفقیت تحصیلی هم بستگی دارد ( ثمری، 1386و بشارت ،1385 و کاظمی ،1388و طهماسبی ،1388و لواسانی وحدادی ،1386 ودهشیری ،1385و حسینعلیان،1384 و پتر آیدز،2001 ) . البته برخی تحقیقات نشان از عدم رابطه معنی دار بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی می دهد (نیکو گفتار، 1388وپور فرج ،1387). مطالعات انجام شده مبین نقش و اهمیت هوش هیجانی در شئون مختلف افراد اعم از تحصیل ، شغل ، محیط اجتماعی و سلامت روانی فرد می باشد ، اما نظام آموزشی ما هنوز بر بهره هوشی و تاثیر آن بر جوانب مختلف زندگی مان تاکید می کند. لذا در  توجیه مسئولین و  در راستای پژوهش های پیشین در زمینه ی هوش هیجانی و به دلیل اهمیت و نقش تعیین کننده ی آن در موفقیت تحصیلی به عنوان مولفه مهم  برای بهبود عملکرد دانش آموزان این پژوهش ضروری به نظر می رسد. لذا این پژوهش به  بررسی و تحلیل رابطه ی هوش هیجانی و موفقیت تحصیلی در دانش آموزان دختر دبیرستان های روستایی می پردازد.هدف های جزیی پژوهش چنین است :

1- بررسی رابطه هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر .

       2-  بررسی رابطه بین  هوش هیجانی  و پیشرفت تحصیلی  دانش آموزان دخترمتاهل   .

3-بررسی رابطه بین مسئولیت پذیری اجتماعی  و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر متاهل .  

     4- بررسی رابطه بین تحمل فشارروانی و  نمرات درس ریاضی  دانش آموزان دختر   .

5- بررسی مقایسه ای خودآگاهی هیجانی دانش آموزان دختر متاهل و مجرد .

6- بررسی مقایسه ای هوش هیجانی دانش آموزان  دختر متاهل و مجرد .

                      روش

  پژوهش حاضر از نوع همبستگی و علی – مقایسه ای است که در آن رابطه بین متغیرها مورد بررسی قرار می گیرد .دراین پژوهش رابطه بین سه مقیاس هوش هیجانی ، مسئولیت پذیری و تحمل فشار روانی با پیشرفت تحصیلی و همچنین تفاوت میانگین  بین خود آگاهی هیجانی بین دختران متاهل و مجرد مورد بررسی قرار گرفته است . جامعه آماری پژوهش همه ی دانش آموزان دختر دبیرستان های روستای شهرستان بابل بوده است . که از میان آنها تعدا د 60 نفر به شکل نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شده است .

ابزار گردآوری اطلاعات : در این پژوهش برای سنجش هوش هیجانی از مقیاس هوش هیجانی بار –آن استفاده شده است که شامل 90 سوال می باشد . این آزمون علاوه بر نمره کلی ، 15 مولفه هوش هیجانی را نیز می سنجد . از آن جا که گزینه ها بر روی یک طیف پنج در جه ای لیکرت تنظیم شده اند ، نمره گذاری از 5 به 1 ( کاملا موافقم 5 و کاملا مخالم نمره 1 ) و در بعضی سوالات با محتوای منفی از 1 به 5 ( کاملا موافقم ، کاملا مخالفم 5 ) انجام می شود . نمره کل هر مقیاس ، برابر با مجموع نمرات هر یک از سوالات آن مقیاس و نمره کل آزمون برابر با مجموع نمرات 15 مقیاس می باشد . از معدل نمرات نوبت اول سال تحصیلی 89/88 برای پیشرفت تحصیلی  و نمره درس ریاضی با توجه به یکی از فرضیه ها   استفاده شده است .

 نتایج

فرضیه 1: بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی رابطه وجود دارد .

تفسیر : چون ضریب همبستگی محاسبه شده (r=./265.) با درجه آزادی (df=58) و درجه اطمینان 95/. از ضریب همبستگی جدول بحرانی (.250) بزرگ تر است فرضیه صفر رد  و فرضیه تحقیق تایید می شود . بنابراین نتیجه می گیریم بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دختران رابطه معنی داری وجود دارد .

فرضیه 2: بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دختران متاهل رابطه وجود دارد .

جدول ضریب همبستگی پیرسون

تفسیر : چون ضریب همبستگی محاسبه شده (r=./261.) با درجه آزادی (df=58) و درجه اطمینان 95/. از ضریب همبستگی جدول بحرانی (.250) بزرگ تر است فرضیه صفر رد  و فرضیه تحقیق تایید می شود . بنابراین نتیجه می گیریم بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دختران متاهل رابطه معنی داری وجود دارد .

فرضیه 3: بین مسئولیت پذیری اجتماعی  و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر متاهل رابطه وجود دارد .

جدول ضریب همبستگی پیرسون 

تفسیر : چون ضریب همبستگی محاسبه شده (r=-./271) با درجه آزادی (df=58) و درجه اطمینان 95/. از ضریب همبستگی جدول بحرانی (.250 بزرگ تر است فرضیه صفر رد و فضیه تحقیق تایید  می شود . بنابراین نتیجه می گیریم بین مقیاس مسئولیت پذیری و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر متاهل رابطه معنی داری وجوددارد .

فرضیه 4: بین تحمل فشار روانی و نمره درس ریاضی رابطه وجود دارد .

جدول ضریب همبستگی پیرسون 

تفسیر: چون ضریب همبستگی محاسبه شده (r=-./241) ) با درجه آزادی (df=58) و درجه اطمینان 95/. از ضریب همبستگی جدول بحرانی (.250 کوچک تر است فرضیه صفر تایید و فضیه تحقیق رد می شود. بنابراین نتیجه می گیریم بین مقیاس تحمل فشار روانی و نمره درس ریاضی رابطه معنی داری وجود ندارد .

فرضیه 5:بین خود آگاهی هیجانی دختران متاهل و مجرد تفاوت وجود دارد .

تفسیر : چون t محاسبه شده (t=-./043) در سطح  اطمینان 95 درصد و با درجه آزادی df=28  از مقدار جدول بحرانی (2.045)  کوچک تر است ، بنابراین فرضیه صفر تایید و فرضیه تحقیق رد می شود . و نتیجه می گیریم که بین میانگین دو گروه از دانش آموزان کلاس از لحاظ آماری تفاوت معنی داری وجود ندارد .

فرضیه 6: بین هوش هیجانی دختران متاهل و مجرد تفاوت وجود دارد .

تفسیر : چون t محاسبه شده (t=.095) در سطح  اطمینان 95 درصد و با درجه آزادی df=28  از مقدار جدول بحرانی (2.045)  کوچک تر است ، بنابراین فرضیه صفر تایید و فرضیه تحقیق رد می شود . و نتیجه می گیریم که بین میانگین دو گروه از دانش آموزان کلاس از لحاظ آماری تفاوت معنی داری وجود ندارد .

بحث:

فرضیه 1

از لحاظ رابطه بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی نتایج پژوهش نشان می دهد که بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر همبستگی مثبت وجود دارد . یعنی با افزایش هوش هیجانی ، موفقیت تحصیلی دانش آموزان نیز افزایش می یابد . این نتایج همسو با  تحقیقات دیگری است که معنی دار بودن رابطه هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی را نشان می دهد  ( طهماسبی ،1388 و پیش قدم ،1387 و ثمری ،1387 و بشارت ، 1385و دهشیری ، 1385 و حسینعلیان ، 1384و آیدز،2001) .

فرضیه 2

نتایج نشان می دهد همچنین بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دختران دانش آموز متاهل نیز رابط معنی داری وجود دارد .و هرچه هوش هیجانی افزایش می ابد پیشرفت تحصیلی نیز رشد دارد .

فرضیه  3

یافته ها  نشان می دهد که بین مقیاس مسئولیت پذیری اجتماعی و پیشرفت تحصیلی دختران متاهل رابطه معنی داری وجود دارد . این یافته با نتیجه بدست آمده توسط ثمری همسو می باشد .

فرضیه 4

یافته ها نشان می دهد که بین تحمل فشار روانی و نمره درس ریاضی رابطه معنی داری مشاهده نمی شود . البته دراین زمینه تحقیقاتی صورت نگرفته است . پیشنهاد می شود تحقیقاتی در باره  رابطه بین مولفه های مختلف هوش هیجانی با ا با دروس مختلف صورت گیرد .

فرضیه 5

یافته های پژوهشی نشان می دهد تفاوت معنی دار ی در  خودآگاهی هیجانی  دختران متاهل و مجرد وجود ندارد .

فرضیه 6

همچنین پژوهش از عدم تفاوت معنی دار بین نمره کلی هوش هیجانی دختران دانش آموز متاهل و مجرد خبر می دهد  تا آن جایی که محقق بررسی کرده است درخصوص این فرضیه تحقیقاتی صورت نگرفته است پیشنهاد می شود پژوهش های جدیدی  صورت گیرد .

 منابع

گلمن،  دانیل.(1380) . هوش هیجانی . (نسرین پارسا ، مترجم ). تهران:  انتشارات رشد . ( تاریخ انتشاراثر به زبان اصلی ، 1995).

ثمری ، علی اکبر و طهماسبی ، فهیمه.(1386)  . بررسی رابطه هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دانشجویان .فصلنامه اصول بهداشت روانی . پاییز و زمستان 1386، شماره 35،36 .

بشارت ، محمد علی .(1385). بررسی رابطه یهوش هیجانی با موفقیت تحصیلی دانش آموزان . مجله اندیشه های نوین تربیتی 1385 . دوره 2: شماره ی 3و 4.صص.

اسلاوین ،رابرت ایی .(1387). روانشناسی تربیتی .( یحیی سید محمدی، مترجم ).تهران:انتشارات نشر روان .(تاریخ انتشار اثر به زبان اصلی ،2006).

کیاروچی ،جوزف و پ.فورگاس ،جوزف و د.مییر،جان .(1385).هوش هیجانی در زندگی روزمره .(جعفرنجفی زند ،مترجم ).تهران: انتشارات سخن .(تاریخ انتشار اثر به زبان اصلی ، 1947).

مارشال ،ریو .(1388).انگیزش و هیجان .(یحیی سید محمدی ، مترجم ) .تهران: نشرویران .( تاریخ انتشار اثر به زبان اصلی،2005).

دهشیری ، غلامرضا .(1385) . برسی رابطه بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی .

حسینعلیان ، محسن .(1384 ) . بررسی رابطه بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی .

لواسانی ، غلامعلی .(1386) . بررسی رابطه ، انگیزه پیشرفت تحصیلی و متغیرهای بافتی با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان .

طهماسبی ، فاطمه .(1388) . بررسی رابطه بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دانشجویان شاهد .

حدادی ، کوثر .(1386) . بررسی رابطه بین هوش هیجانی با سلامت روان و پیشرفت تحصیلی دانشجویان شاهد و غیر شاهد دانشگاه تهران .

کاظمی ؛ یحیی .(1388) بررسی تاثیر مهارت های مدیریت هیجان بر هوش هیجانی دانش آموزان مقطع راهنمایی

بابایی ، صفرحاجی .(1389) .بررسی نقش هوش هیجانی بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان مقطع متوسطه بندپی غربی بابل .پایان نامه کارشناسی .دانشگاه پیام نور بابل .

 موفق و پیروز باشید / مهدی یحیی زاده دانشجوی دوره کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی